حلّى » نام برده‌اند كه اغلب شرح‌حال‌نويسان متأخّر شيعه او را ستوده‌اند . « 1 » لكن ظاهراً اين مطلب نادرست است . چون او از شاگردان و مجازين از آخوند خراسانى بوده است و نه از اساتيد او . « 2 » اينان كه نام برديم ، آن دسته از استادان آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى هستند كه ما شناخته‌ايم . و لكن مىتوان گفت كه طبق قراين خاصّ و روال ويژه‌اى كه در نظام تحصيلى حوزه‌ها برقرار بوده و هست ، احتمالًا او محضر اساتيد ديگرى را نيز درك نموده و از آنان بهره‌مند گرديده است ، لكن به دليل عدم اهتمام مورّخان به ثبت اسامى آنان ، اكنون ما آنان را نمىشناسيم . * * * نكتهء تربيتى ويژه‌اى را كه در اين جا نمىتوان ناديده گرفت ، همّت بلند و مردانه و پايدارى شگفت‌انگيز محمّد كاظم خراسانى در برابر انواع مشكلات خانوادگى ، عاطفى ، تنگناهاى معيشتى و فقر كُشنده است كه بالاخره هيچ كدام از اينها نتوانسته است او را از تعقيب اهداف مقدّسش باز دارد و از مسير تحصيل و تدريس منصرف سازد . فراقت و جدايى بلند مدّت او از تنها فرزند و همسر خود ، شنيدن خبر فوت تنها فرزندش و بيمارى همسرش در مشهد ، زندگى با فقر و گم‌نامى غريبانه و مشاهدهء تولّد فرزند ديگرش به صورت مرده و بدتر از همهء اينها نظاره بر مرگ همسر و تنها مونس و مددكار زندگىاش در غربت‌گاه شهر نجف و احساس تنهايى و بىكسى مطلق و پناه بردن به ذات مقدّس احديّت و ادامهء تحصيل به صورت منزوى و با فقر موحش . اينها مطالبى است كه شرح‌حال‌نويسان آخوند خراسانى در بارهء او گزارش كرده‌اند . طبق گزارش نوبخت : او مىگويد چهل سال نه گوشت خوردم و نه آرزوى خوردن گوشت داشتم ، و تنها خوراك من فكر بود و با اين زندگى ، راضى و قانع بودم . و هيچ‌گاه نشد كه سخنى ياد كنم كه گمان كنند از زندگانى خود ناراضى

--> ( 1 ) . ر . ك : مرگى در نور ، ص 66 و 67 . ( 2 ) . ر . ك : معارف الرجال ، ج 2 ، ص 323 .